Mu minsi mike ishize, umujyi wa Ceuta, agace ka Espagne kari ku nkombe za Maroc muri Afurika y’Amajyaruguru, wabaye ihuriro ry’ikibazo gikomeye cy’abimukira cyongeye guhungabanya Umuryango w’Ubumwe bw’u Burayi (EU). Mu gihe cy’iminsi ibiri cyangwa itatu gusa, abantu bagera ku 60,000 binjiye muri aka gace mu buryo butemewe n’amategeko, ibintu byafashwe nk’ibyabaye bwa mbere mu mateka ya Ceuta.
Iki kibazo nticyahise gifatwa nk’ikijyanye gusa n’abimukira bashaka ubuzima bwiza, ahubwo cyahindutse ikibazo cya dipolomasi, umutekano n’imiyoborere y’umupaka wa Schengen, gituma ibihugu byinshi by’Uburayi bisubira gutekereza ku buryo bwo kurinda imipaka yabyo.
Ceuta ni umujyi ufite abaturage bagera ku 84,000, ariko mu minsi mike gusa wakiriye abantu hafi bangana na bo bose. Ibi byateye urujijo rukomeye muri Guverinoma ya Espagne, yemera ko itari ifite amakuru y’uko abantu benshi bene aka kageni bari kwinjira icyarimwe.
Umwe mu bayobozi bakuru ba Guverinoma ya Espagne yemeye ko nta makuru y’ubutasi bari bafite agaragaza ko hategurwa uku kwinjira kw’abimukira benshi, avuga ko iyo bayamenya hakiri kare bari gufata ingamba zo kubikumira.
Minisitiri w’Intebe wa Espagne Pedro Sánchez yavuze ko igihugu cye cyatunguwe n’ibi byabaye, ariko ashimangira ko inzego z’umutekano zahise zitangira ibikorwa byo kugenzura no gusubiza inyuma abinjiriye mu buryo bunyuranyije n’amategeko.
Abimukira 67 bapfiriye mu nzira
Nubwo ibihumbi byinshi byashoboye kwambuka umupaka, uru rugendo rwabaye urw’amarira ku miryango myinshi. Minisitiri w’Umutekano w’Imbere muri Espagne yatangaje ko abimukira nibura 67 bapfuye bagerageza kugera muri Ceuta.
Benshi muri bo barohamye mu nyanja, abandi bagwa ku nzitiro z’insinga z’amahwa zubatse ku mupaka, mu gihe abandi bahitanwe n’umunaniro cyangwa impanuka zabaye mu gihe bari biruka bahunga abashinzwe umutekano.
Imiryango mpuzamahanga iharanira uburenganzira bwa muntu yavuze ko uru rupfu rw’aba bantu rugaragaza uburyo ikibazo cy’abimukira gikomeje gufata indi ntera kandi ko hakenewe uburyo burambye bwo kugikemura aho gukomeza kwibanda gusa ku kurinda imipaka.
Nyuma y’iyi myigaragambyo y’abimukira, Minisiteri y’Umutekano w’Imbere muri Espagne yatangaje ko abantu barenga 48,000 bari bamaze gusubizwa muri Maroc.
Aya masubizwa yakozwe hashingiwe ku masezerano amaze imyaka myinshi hagati ya Maroc na Espagne, yemerera ibihugu byombi gusubiza inyuma bamwe mu binjiye mu buryo bunyuranyije n’amategeko.
Nubwo bimeze bityo, imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu yakomeje gusaba ko buri wese asuzumwa ku giti cye kugira ngo hamenyekane niba hari abafite uburenganzira bwo gusaba ubuhungiro.
Ese aba bimukira bashobora kujya mu bindi bihugu by’i Burayi?
Abategetsi ba Espagne basobanuye ko kuba umuntu ageze muri Ceuta bitamuha uburenganzira bwo kwinjira mu bindi bihugu byo muri Schengen.
Nubwo Ceuta ari ubutaka bwa Espagne, ifite uburyo bwihariye bwo kugenzura imipaka. Umuntu winjiye muri Ceuta mu buryo butemewe n’amategeko ntiyemerewe kujya ku mugabane mukuru wa Espagne cyangwa mu bindi bihugu byo muri Schengen atabanje kunyura mu mategeko y’ubugenzuzi bw’abinjira n’abasohoka.
Ibi byatumye Guverinoma ya Espagne ihumuriza ibindi bihugu by’u Burayi ko nta byago byo kubona ibihumbi by’abimukira bihita bikwirakwira muri EU.
Ceuta hamwe na Melilla ni uduce tubiri twa Espagne duherereye muri Afurika y’Amajyaruguru, ku butaka Maroc ikomeje kuvuga ko ari ubwayo kuva yabona ubwigenge mu 1956.
Uyu mujyi ufite umupaka wa kilometero umunani uhuza Maroc na Espagne, ukaba urinzwe n’insinga ndende zifite camera ndetse n’abapolisi ba Guardia Civil.
Kubera ko ari umwe mu mipaka mike ihuza Afurika n’u Burayi ku butaka, Ceuta imaze imyaka myinshi iba inzira ikoreshwa n’abimukira baturuka muri Afurika yo munsi y’Ubutayu bwa Sahara bashaka kugera ku mugabane w’u Burayi.
Abasesenguzi bavuga ko buri gihe iyo umubano wa Maroc na Espagne uzamo agatotsi, ikibazo cya Ceuta gihita kiba kimwe mu bikoresho bya dipolomasi.
Ni iki cyatumye ubu bwiyongere bubaho ubu?
Abasesenguzi bagaragaza impamvu nyinshi zishobora kuba zaragize uruhare muri iri yimuka rikomeye.
Hari abavuga ko ryatewe n’icyemezo giherutse gufatwa n’Urukiko rw’Ikirenga rwa Espagne kivuga ko bamwe mu bageze muri Espagne banyuze mu nyanja batagomba gusubizwa inyuma ako kanya batabanje guhabwa inzira z’amategeko.
Hari kandi ababona ko icyemezo cya Guverinoma ya Espagne cyo guha ibyangombwa bamwe mu bari bamaze igihe baba mu gihugu mu buryo butemewe n’amategeko cyashobora kuba cyaratumye benshi bumva ko amahirwe yo kuguma i Burayi yiyongereye.
Abandi na bo bavuga ko amatsinda y’abacuruza abantu ashobora kuba yarakoresheje ayo makuru mu kuyobya abantu no kubashishikariza gufata urugendo rw’ibyago.
Mu rwego rwo guhangana n’iki kibazo, Minisitiri w’Intebe Pedro Sánchez yasabye ko habaho inama yihutirwa ihuza ba Minisitiri b’Umutekano b’ibihugu 27 bigize Umuryango w’Ubumwe bw’u Burayi.
Yanenze bimwe mu bihugu bya EU yavuze ko byitwaye nk’aho ikibazo ari icya Espagne yonyine, asaba ko habaho ubufatanye busesuye kuko kurinda umupaka wa Ceuta ari ukurinda umupaka wose wa EU.
Nyuma y’ubu busabe, abayobozi benshi b’u Burayi barimo aba Ubudage n’Ubutaliyani bashyigikiye ko habaho ibiganiro byihutirwa byo kureba uko ikibazo cyakemurwa.
Mu Bufaransa, Guverinoma yatangaje ko yohereje umutwe udasanzwe ushinzwe kurinda imipaka ku mupaka uhuza iki gihugu na Espagne.
Perezida Emmanuel Macron yatangaje ko u Bufaransa bushyigikiye Espagne muri ibi bihe bikomeye, ariko impaka za politiki zarushijeho gukara.
Marine Le Pen, umwe mu banyapolitiki batavuga rumwe n’ubutegetsi, yasabye ko Schengen yavugururwa ku buryo ubwisanzure bwo kugenda bwahabwa gusa abaturage ba EU.
Éric Ciotti na Édouard Philippe na bo basabye ko imipaka yakazwa cyane, mu gihe Jean-Luc Mélenchon we yasabye ko hashyirwa imbere ubutabazi bwihuse ku bimukira no gufasha Espagne.
Ubutaliyani bwatangaje ko bwafashe ingamba zo kongera kugenzura abaturuka muri Espagne, mu gihe Portugal yashyizeho uburyo bukomeye bwo kugenzura imipaka yayo yo ku butaka no mu nyanja.
Ubwongereza na bwo bwatangaje ko bwiteguye gufasha Espagne mu bijyanye n’umutekano no kurwanya amatsinda acuruza abantu.
Nubwo hari impungenge zagaragajwe ku hazaza h’ubwisanzure bwo kugenda muri Schengen, abayobozi ba Espagne n’u Bufaransa bashimangiye ko nta gahunda ihari yo gukura Espagne muri uwo mwanya.
Umuzi w’ikibazo uracyari kure gukemuka
Abahanga mu bibazo by’abimukira bavuga ko ibibazo nk’ubukene bukabije, ubushomeri, intambara, ihindagurika ry’ibihe ndetse n’umutekano muke bikomeje gutuma abantu benshi bo muri Afurika bafata icyemezo cyo gushaka ubuzima i Burayi, kabone n’iyo byabasaba gushyira ubuzima bwabo mu kaga.
Umuryango Mpuzamahanga ushinzwe Abimukira (IOM) hamwe n’Ishami rya Loni ryita ku Mpunzi (UNHCR) bakomeje gusaba ibihugu by’u Burayi n’ibya Afurika gushyiraho ingamba zihuriweho zo gukemura ikibazo mu mizi yacyo, harimo guteza imbere amahirwe y’akazi, kongera umutekano no kurwanya amatsinda y’abacuruza abantu.
Icyakora, ikibazo cya Ceuta cyongeye kwerekana ko ubuhunzi n’abimukira bikomeje kuba kimwe mu bibazo bikomeye isi ihanganye na byo. Mu gihe ibihumbi by’abantu bikomeje kurota ubuzima bwiza i Burayi, ibihugu byaho na byo bikomeje gushaka uko byarinda imipaka yabyo bitabangamiye uburenganzira bwa muntu. Uko impande zombi zizahuza ibyo byifuzo ni byo bizagena niba ibibazo nk’ibyabereye i Ceuta bizagabanuka cyangwa bizakomeza gufata indi ntera mu myaka iri imbere.
Ibitekerezo