Abantu benshi barimo abagore n’abana baburiwe irengero nyuma y’uko ubwato bari barimo burohamye mu ruzi rwo mu Ntara ya Jigawa iri mu majyaruguru ashyira uburengerazuba bwa Nigeria. Iyi mpanuka yabaye ku Cyumweru, ikaba yongeye kugaragaza ikibazo gikomeye cy’umutekano wo gutwara abantu mu mazi muri iki gihugu, aho impanuka z’ubwato zikomeje guhitana ubuzima bw’abaturage benshi buri mwaka.
Nk’uko byatangajwe n’umuvugizi wa Polisi muri Leta ya Jigawa, Shi’isu Adam, abantu bagera kuri 40 bakekwaho kuba barohamye ubwo ubwato bwari bubatwaye bwarohamaga bugeze hagati mu ruzi. Mu bari muri ubwo bwato harimo abagore, abana ndetse n’abandi baturage bari bagiye mu bikorwa bya bo bya buri munsi.
Uyu muvugizi yavuze ko kugeza igihe yatangarizaga aya makuru, imirambo itandatu yari imaze kuboneka, ariko ibikorwa byo gushakisha ababuze byari bigikomeje. Yongeyeho ko imibare ishobora guhinduka bitewe n’uko ibikorwa by’ubutabazi bikomeza.
Ku rundi ruhande, inzego zishinzwe ubutabazi zatangaje imibare itandukanye gato. Zivuga ko abantu batanu ari bo bamaze kwemezwa ko bapfuye, abandi bagera kuri 20 bakaba bagishakishwa, mu gihe abantu 15 babashije kurokoka bakuwe mu mazi ari bazima.
Amakuru ava muri ako gace avuga ko benshi mu bari muri ubu bwato bari abaturage basanzwe bambukaga uruzi bajya ku masoko, gusura imiryango ya bo cyangwa gukora indi mirimo ibatunga. Mu bice byinshi byo mu majyaruguru ya Nigeria, ubwato ni bwo buryo bw’ingenzi bwo kwambuka inzuzi, cyane cyane mu gihe imihanda iba idakoreshwa neza cyangwa igihe amazi aba yazamutse.
Abatangabuhamya bavuga ko ubwato bushobora kuba bwari bwarengeje umubare w’abantu bwagenewe gutwara, nubwo kugeza ubu iperereza rigikomeje kugira ngo hamenyekane icyateye iyi mpanuka.
Nyuma y’impanuka, inzego z’umutekano, abashinzwe ubutabazi ndetse n’abaturage batuye hafi y’aho byabereye bahise batangira ibikorwa byo gushakisha abarokotse n’imirambo y’abamaze gupfa.
Abakoresha ubwato bwo muri ako gace na bo bifatanyije n’abatabazi, bakoresha ubwato buto n’ibikoresho bisanzwe mu gushakisha abantu bashobora kuba bakiri bazima. Ariko ibikorwa bikomeje kugorana kubera uburebure bw’uruzi, umuvuduko w’amazi ndetse n’uko hari ibice bifite ubujyakuzimu burebure.
Abaturage bavuga ko hari icyizere gike cyo kubona benshi mu babuze bakiri bazima, ariko ibikorwa byo kubashakisha bikomeje kugira ngo hamenyekane irengero rya bo.
Impanuka z’ubwato zikomeje kuba ikibazo gikomeye muri Nigeria
Nigeria ni kimwe mu bihugu byo muri Afurika bikunze kwibasirwa n’impanuka z’ubwato. Buri mwaka, abantu babarirwa mu magana bapfa barohamye bitewe n’impanuka nk’izi.
Mu bice byinshi by’icyaro, abaturage bakoresha ubwato bwa gakondo bwubakishijwe ibiti cyangwa ibyuma byoroheje, akenshi butagira ibikoresho bihagije by’umutekano. Abagenzi benshi na bo ntibambara amakoti arinda kurohama (life jackets), bigatuma impanuka zibaviramo urupfu mu gihe ubwato bugize ikibazo.
Abahanga bavuga ko impamvu zikunze guteza izi mpanuka zirimo:
- Gutwara abantu benshi kurusha ubushobozi bw’ubwato.
- Kubura amakoti arinda kurohama.
- Gukoresha ubwato bushaje cyangwa butitaweho.
- Abatwara ubwato badafite amahugurwa ahagije.
- Imvura nyinshi n’umuvuduko ukabije w’amazi mu bihe bimwe by’umwaka.
Muri iki gihe cya rainy season muri Nigeria, inzuzi nyinshi ziba zuzuye amazi menshi, bigatuma urugendo rwo mu mazi rurushaho kugira ibyago.
Iyo amazi yazamutse cyane, imigezi n’inzuzi bitwara ibintu byinshi birimo ibiti n’ibyondo bishobora kugonga ubwato cyangwa bigatuma bubura icyerekezo. Hari n’igihe umuyaga mwinshi cyangwa imvura itunguranye bituma ubwato buto budashobora gukomeza urugendo.
Abashinzwe ibihe n’iteganyagihe muri Nigeria bakunze kuburira abaturage kwitwararika muri ibi bihe, ariko kubera ko hari aho ubwato ari bwo buryo bwonyine bwo kugenda, abaturage benshi bakomeza kubukoresha nubwo haba hari ibyago.
Leta yakomeje gusabwa gukaza ingamba
Nyuma y’izi mpanuka zisubiramo, imiryango iharanira uburenganzira bw’abaturage n’abasesenguzi bakomeje gusaba leta ya Nigeria gushora imari mu bikorwa remezo byo gutwara abantu no kubaka ibiraro byinshi byafasha abaturage kwambuka inzuzi batagombye kwishingikiriza ku bwato gusa.
Basaba kandi ko hashyirwaho amategeko akomeye abuza gutwara abantu barenze ubushobozi bw’ubwato, ndetse hakagenzurwa ko buri bwato bufite ibikoresho by’umutekano bihagije mbere yo kwemererwa gukora ingendo.
Hari kandi abifuza ko abatwara ubwato bose bahabwa amahugurwa ku mutekano wo mu mazi no ku buryo bwo gutabara mu gihe habaye impanuka.
Si ubwa mbere bibaye
Mu myaka mike ishize, Nigeria yagiye ihura n’impanuka zikomeye z’ubwato.
Mu 2023 no mu 2024 habaye impanuka nyinshi mu ntara zirimo Niger, Kwara, Kebbi na Sokoto, aho abantu amagana bapfiriye mu kurohama k’ubwato. Hari aho byagaragaye ko ubwato bwari butwaye inshuro ebyiri cyangwa eshatu z’umubare bwari bugenewe gutwara.
Hari n’impanuka zabaye mu gihe abaturage bahungaga imyuzure cyangwa bava mu birori by’imihango gakondo, bigatuma ubwato bwuzura abantu bukarohama hagati mu mazi.
Izi mpanuka zatumye leta ya Nigeria itangaza gahunda zitandukanye zo kongera umutekano wo mu mazi, zirimo gutanga amakoti arinda kurohama no kongera ubukangurambaga ku baturage. Icyakora, abasesenguzi bavuga ko ishyirwa mu bikorwa ry’izo gahunda rikiri hasi, cyane cyane mu bice by’icyaro.
Imiryango itegereje amakuru y’aba bo
Mu gihe ibikorwa byo gushakisha bikomeje, imiryango myinshi yo muri Jigawa iri mu gahinda n’ihungabana, itegereje kumenya niba aba bo bakiri bazima cyangwa niba bari mu bamaze kurokorwa.
Abaturage bo muri ako gace bakomeje gukoranira ku nkengero z’uruzi, bakurikirana amakuru mashya ava ku batabazi. Hari abizera ko hari bamwe bashobora kuba barafashwe n’amashami y’ibiti cyangwa bakagezwa ku nkombe n’umugezi, ariko abandi bavuga ko amahirwe yo kubabona ari make uko amasaha agenda ashira.
Abayobozi bo muri Leta ya Jigawa bavuze ko ibikorwa byo gushakisha no gutabara bizakomeza kugeza igihe abantu bose bari muri ubwo bwato bazabarizwa, banihanganisha imiryango yabuze aba yo muri iyi mpanuka yabaye imwe mu zateye agahinda muri ako gace muri uyu mwaka. Mu gihe iperereza rikomeje, abaturage basabwe gukurikiza amabwiriza y’umutekano igihe cyose bakoresha ubwato, mu rwego rwo kugabanya impanuka zikomeje guhitana ubuzima bw’abantu benshi muri Nigeria.

Ibitekerezo