Abaturage bagera ku 145,000 batuye mu gace ka Cahi ko mu Mujyi wa Bukavu, mu Ntara ya Kivu y’Amajyepfo muri Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo (RDC), bakomeje guhura n’ikibazo gikomeye cyo kubura amazi meza yo kunywa no gukoresha mu buzima bwa buri munsi.
Nubwo hari ibikorwa remezo byubatswe kugira ngo bibafashe kubona ayo mazi, imyaka irenga ine irashize bidakora, ibintu abaturage bavuga ko bishyira ubuzima bwabo mu kaga.
Iki kibazo gikomeje guteza impungenge cyane cyane muri iki gihe cy’izuba, aho amazi aba ari make, bityo bikongera ibyago byo kwandura indwara ziterwa n’umwanda ndetse no kubura amazi ahagije yo gukaraba no gukora isuku mu ngo.
Amakuru atangwa n’abahagarariye sosiyete sivile mu gace ka Cahi agaragaza ko abaturage bari bafite icyizere gikomeye nyuma y’uko umushinga IMAGINE, washyizwe mu bikorwa n’umuryango Mercy Corps, wubatse amariba rusange n’ahantu ho kuvomera mu mwaka wa 2021.
Icyakora, nubwo ibyo bikorwa remezo byuzuye, ntibyigeze bihuzwa n’umuyoboro w’amazi w’ikigo cya leta gishinzwe gutanga amazi meza, REGIDESO. Ibyo byatumye ayo mariba n’aho kuvomera bikomeza kuba nk’imitako idafite icyo imariye abaturage.
Abaturage bavuga ko imyaka ine ishize bategereje ko ayo mazi atangira gutemba mu mavomo, ariko kugeza ubu nta gihindutse.
Mu gihe aya makuru yashyirwaga ahagaragara, ubuyobozi bwa Mercy Corps ntibwari bwatangaza icyo buvuga kuri iki kibazo, mu gihe REGIDESO na bwo bukomeje kunengwa kuba butarihutiye guhuza ayo mavomo n’umuyoboro wabwo.
Perezida wa sosiyete sivile muri Cahi yavuze ko kubera kubura amazi meza, abaturage benshi, cyane cyane abana n’abagore, basigaye bagenda ibirometero byinshi bajya gushaka amazi.
Hari n’abahitamo kuvoma amazi mu masoko atateguwe neza azwi ku izina rya Bizola, aho amazi aba ashobora kuba arimo umwanda n’udukoko dutera indwara.
Abaganga bavuga ko kunywa amazi adatunganyijwe bishobora gutera indwara zikomeye zirimo impiswi, kolera, tifoyide, amibe ndetse n’izindi ndwara ziterwa n’isuku nke. Iyo izo ndwara zibaye nyinshi, ziremereza ibigo nderabuzima ndetse zikanagira ingaruka ku bana bato, abagore batwite n’abasaza.
Mu bihe by’izuba, ikibazo kiba gikomeye kurushaho kuko amasoko menshi arakama cyangwa amazi akagabanuka cyane.
Abana n’abagore ni bo bibasirwa cyane
Abaturage bavuga ko abana ari bo bakunze koherezwa kuvoma amazi, bigatuma bata ishuri cyangwa bakarigeramo bananiwe.
Abagore na bo bavuga ko bamara amasaha menshi ku murongo bategereje amazi cyangwa bakagenda urugendo rurerure bashaka aho bayabona.
Hari impungenge ko uru rugendo rurerure rutuma bamwe bahura n’ibibazo by’umutekano birimo gufatwa ku ngufu, gukubitwa, kwamburwa ibyo bafite cyangwa gushimutwa, cyane cyane mu masaha ya kare cyangwa nimugoroba.
Abayobozi b’inzego z’ibanze bavuga ko gukemura ikibazo cy’amazi byagabanya cyane ibi bibazo byose.
Agace ka Cahi kabarirwa mu duce dutuwe cyane mu Mujyi wa Bukavu. Ubwiyongere bw’abaturage bwatumye amazi akenewe yiyongera cyane, mu gihe ibikorwa remezo bihari bitigeze byagurwa uko bikwiye.
Abasesenguzi bavuga ko iyo abaturage benshi badafite amazi meza, ubuzima rusange bw’umujyi bugira ibibazo, kuko indwara ziterwa n’umwanda zishobora gukwirakwira vuba.
Ikibazo gisa n’icyabaye mu bindi bice
Abaturage bavuga ko ikibazo cyo kubura amazi kitagarukira muri Cahi gusa. No mu bice bya Maria Kachelewa na Ciragabwa, abaturage bavuga ko ibikorwa remezo by’ibanze bikiri bike cyane.
Hari aho abaturage bagikoresha amazi y’imvura cyangwa ay’inzuzi, nubwo akenshi aba adafite ubuziranenge.
Ibi byerekana ko ikibazo cyo kubona amazi meza muri Bukavu gikwiye gushakirwa umuti urambye, aho gukemurwa by’agateganyo.
Mu myaka yashize, REGIDESO yakunze kuvuga ko ihura n’imbogamizi zirimo gusaza kw’imiyoboro y’amazi, kubura ibikoresho byo kuyisana, ikibazo cy’amashanyarazi akoresha inganda zitunganya amazi ndetse n’ibura ry’ingengo y’imari ihagije yo kwagura serivisi.
Hari n’ibice byinshi byo muri RDC aho abaturage bamaze imyaka myinshi badafite amazi meza, kubera ko ibikorwa remezo byangiritse mu ntambara cyangwa bitigeze byubakwa.
Abahanga bavuga ko ishoramari rikomeye mu rwego rw’amazi ari ingenzi kugira ngo abaturage babashe kubona serivisi zihoraho.
Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku Bana (UNICEF) hamwe n’Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku Buzima (OMS/WHO) bihora bishimangira ko amazi meza, isuku n’isukura ari uburenganzira bw’ibanze bwa muntu.
Iyo abaturage badafite amazi meza, biragorana gukumira indwara zandura, kubungabunga isuku mu ngo, mu mashuri no mu bigo nderabuzima.
Ibi bigira ingaruka ku buzima, ku bukungu ndetse no ku burezi, kuko abana benshi basiba amashuri bajya gushaka amazi.
Abaturage basaba ubutabazi bwihuse
Abaturage ba Cahi basaba ubuyobozi bwa REGIDESO, ubwa leta ya RDC ndetse n’abafatanyabikorwa mu iterambere kwihutira kurangiza imirimo isigaye kugira ngo amariba n’amavomo yubatswe atangire gukora.
Basaba kandi ko hubakwa ibindi bikorwa remezo bishya bijyanye n’ubwiyongere bw’abaturage, hagakorwa n’igenzura rihoraho kugira ngo imiyoboro itangirika.
Abahagarariye sosiyete sivile bavuga ko kuba ibikorwa remezo byaratwaye amafaranga menshi ariko bikaba bimaze imyaka bidakoreshwa ari igihombo gikomeye, bityo bakifuza ko ababifitiye ububasha babishyira mu bikorwa vuba.
Mu gihe hagitegerejwe igisubizo kirambye, abaturage ba Cahi bakomeje kubaho mu buzima bugoye bwo gushakisha amazi buri munsi, ibintu bavuga ko bidakwiye mu kinyejana cya 21, cyane cyane mu mujyi munini nka Bukavu. Basanga igihe kigeze ngo ibikorwa remezo byubatswe bikorwe neza, amazi atangire gutemba mu mavomo, bityo ubuzima bw’abaturage bukarushaho kuba bwiza kandi indwara ziterwa n’umwanda zikagabanuka.

Ibitekerezo