Gen (Rtd) Moses Ali, umwe mu banyapolitiki n’abasirikare bagize uruhare rukomeye mu mateka ya Uganda mu myaka isaga 50 ishize, yitabye Imana afite imyaka 86, nyuma y’amezi make arahiriye gutangira indi manda nshya nk’Umudepite uhagarariye Akarere ka Adjumani mu Nteko Ishinga Amategeko ya Uganda.
Urupfu rwe rwabereye mu Bitaro bya Nakasero biherereye i Kampala, aho yari amaze iminsi yitabwaho n’abaganga bitewe n’uburwayi butatangajwe ku mugaragaro. Inkuru y’urupfu rwe yakwirakwiye ku mugoroba, ituma abayobozi batandukanye ba Uganda, abanyapolitiki, abasirikare ndetse n’abaturage bagaragaza akababaro batewe no kubura umwe mu banyacyubahiro bamaze igihe kirekire bakorera igihugu.
Moses Ali yari aherutse kongera kugirirwa icyizere n’abaturage bo mu Karere ka Adjumani, bamwongera amajwi yo kubahagararira mu Nteko Ishinga Amategeko. Nyuma yo gutsinda amatora rusange, yarahiye muri Gicurasi 2026 atangira inshingano ze, nubwo atazimazemo igihe kinini kubera urupfu rw’amanzaganya.
Mu matora y’abadepite yari ahagarariyemo ishyaka riri ku butegetsi rya National Resistance Movement (NRM), Moses Ali yatsinze abo bari bahanganye barimo Patrick Tandrupasi wo mu Ishyaka Forum for Democratic Change (FDC), mu gihe umukandida wigenga Gesper Draga yabonye amajwi 522 gusa. Intsinzi ye yongeye kugaragaza uburyo yari agifitiwe icyizere n’abaturage bo mu gace avukamo no mu burengerazuba bwa Nile muri rusange.
Yabaye umwe mu bayobozi bakomeye muri Guverinoma ya Uganda
Mu rugendo rwe rwa politiki, Moses Ali yabaye umwe mu bayobozi bamaze igihe kirekire muri Guverinoma ya Uganda. Mu bihe bitandukanye yahawe inshingano zikomeye zirimo kuba Minisitiri w’Intebe wa Mbere Wungirije, umwanya wamushyiraga mu bayobozi bakuru cyane muri Guverinoma.
Uretse uwo mwanya, yanabaye Minisitiri w’Ubutegetsi, Minisitiri w’Imari, Minisitiri ushinzwe Urubyiruko, Umuco n’Imikino, Minisitiri w’Ubukerarugendo, Minisitiri w’Ubucuruzi n’Inganda, Minisitiri w’Umutekano w’Imbere mu Gihugu ndetse anaba Minisitiri ushinzwe Ibikorwa by’Ubutabazi no guhangana n’ibiza.
Abamuzi bavuga ko yari umuntu wagirwaga icyizere n’abakuru b’igihugu batandukanye kubera uburambe bwe mu buyobozi no mu gisirikare, ari na byo byatumye akomeza guhabwa imyanya ikomeye mu nzego za Leta imyaka myinshi.
Moses Ali yatangiye gukorera igihugu mu 1968 ubwo yinjiraga mu gisirikare cya Uganda. Muri icyo gihe Uganda yari iri mu bihe by’impinduka zikomeye za politiki n’umutekano.
Ubunararibonye bwe mu gisirikare bwatumye azamurwa mu ntera mu buryo bwihuse, aza kuba umwe mu basirikare bakomeye igihugu cyari gifite. Nyuma yaje gusezererwa afite ipeti rya General (Retired), ipeti yakomeje kwitirirwa no mu buzima bwe bwa politiki.
Uko yafashije mu guhirika ubutegetsi bwa Milton Obote
Mu mateka ya Uganda, izina rya Moses Ali rikunze kugaruka cyane kubera uruhare yagize mu ihirikwa ry’ubutegetsi bwa Perezida Milton Obote mu mwaka wa 1971.
Icyo gihe, Idi Amin Dada wari Umugaba Mukuru w’Ingabo za Uganda yafashe ubutegetsi abifashijwemo n’itsinda ry’abasirikare barimo Moses Ali. Nyuma y’uko Amin afashe ubutegetsi, Moses Ali yagizwe umwe mu bantu be ba hafi ndetse ahabwa imyanya ikomeye muri Guverinoma.
Yabaye Minisitiri w’Imari mu gihe ubutegetsi bwa Idi Amin bwari bugifite imbaraga, ndetse yari umwe mu bayobozi bagaragaraga cyane mu bikorwa bya Leta.
Nubwo mu ntangiriro Moses Ali yari umwe mu bantu Idi Amin yizeraga cyane, uko imyaka yagiye ishira umubano wa bo warushijeho kuzamo agatotsi.
Amakuru y’amateka agaragaza ko bombi bagiye bagirana kutumvikana ku miyoborere n’imikoreshereze y’ubutegetsi, kugeza ubwo Idi Amin yaje kumukura mu nshingano no kumwirukana nabi muri Guverinoma.
Ibyo byatumye ava hafi y’ubutegetsi bwa Amin, ndetse nyuma y’ihirikwa rye mu 1979, Moses Ali yahuye n’ibihe bikomeye nk’uko byagendekeye benshi mu bari barakoze muri iyo Guverinoma.
Yagarutse muri politiki nyuma y’intambara
Nyuma y’uko Perezida Yoweri Kaguta Museveni afashe ubutegetsi mu 1986, Moses Ali yaje kongera kugira uruhare muri politiki ya Uganda.
Nubwo yabanje kugirana amakimbirane n’ubutegetsi bushya kubera umutwe witwaje intwaro wa Uganda National Rescue Front (UNRF II) wakoreraga mu burengerazuba bwa Nile, nyuma yemeye gushyira intwaro hasi.
Amasezerano y’amahoro yasinywe hagati ya Guverinoma ya Museveni n’abarwanyi ba UNRF II yabaye intambwe ikomeye yatumye Moses Ali agaruka mu buzima busanzwe bwa politiki.
Nyuma y’ayo masezerano, Perezida Museveni yamwinjije muri Guverinoma, aho yongeye guhabwa imyanya itandukanye y’ubuminisitiri ndetse aba umwe mu banyapolitiki bakuru b’ishyaka NRM.
Moses Ali yabaye umwe mu badepite bamaze imyaka myinshi bahagarariye Akarere ka Adjumani.
Abaturage bo muri aka karere bakomeje kumugirira icyizere mu matora atandukanye, bavuga ko yagize uruhare mu guteza imbere ibikorwa remezo, uburezi, ubuvuzi ndetse no guharanira inyungu z’akarere ka Nile y’uburengerazuba.
Nubwo imyaka yari imaze kumusatira, yakomeje kwitabira ibikorwa bya politiki n’inama z’abaturage, ibintu byatumye yongera gutorerwa indi manda mu matora aheruka.
Perezida Museveni n’abandi bayobozi bamwunamiye
Nyuma y’itangazwa ry’urupfu rwe, abayobozi batandukanye bo muri Uganda bagaragaje ko igihugu kibuze umwe mu bantu bagize uruhare runini mu kubaka inzego za Leta no mu mateka ya politiki yacyo.
Biteganyijwe ko Guverinoma ya Uganda izategura umuhango wo kumusezeraho uzitabirwa n’abayobozi bakuru b’igihugu, abasirikare, abanyapolitiki n’abaturage benshi.
Abasesenguzi bavuga ko nubwo amateka ye arimo ibihe bitandukanye by’impaka, harimo uruhare rwe ku butegetsi bwa Idi Amin n’ibihe by’intambara, nta washidikanya ko yagize uruhare rukomeye mu mateka ya Uganda kuva mu myaka ya za 1960 kugeza mu gihe cya vuba.
Asize umurage ukomeye
Urupfu rwa Gen (Rtd) Moses Ali rusize icyuho muri politiki ya Uganda, cyane cyane mu Karere ka Nile y’uburengerazuba aho yari umwe mu bayobozi bafite ijambo rikomeye.
Yari mu banyapolitiki bake bo muri Uganda bari barakoreye ubutegetsi butandukanye, kuva ku bwa Idi Amin, bakongera bakagaruka bagakorana n’ubwa Perezida Yoweri Museveni mu gihe kirenga imyaka 30.
Abasesenguzi bemeza ko amateka ye agaragaza neza impinduka Uganda yanyuzemo mu bya politiki, kuva ku ihirikwa ry’ubutegetsi, intambara z’imbere mu gihugu, ibikorwa byo kubaka amahoro ndetse no gushimangira inzego za demokarasi.
Nubwo hari abagifite ibitekerezo bitandukanye ku ruhare rwe mu bihe bya Idi Amin, hari n’abamufata nk’umwe mu banyapolitiki b’inararibonye bashoboye guhindura amateka ya bo nyuma y’intambara, bakongera kugira uruhare mu kubaka igihugu.
Mu gihe Uganda yitegura kumusezeraho bwa nyuma, benshi bazamwibuka nk’umusirikare, umunyapolitiki, umuhuza mu bihe by’amakimbirane ndetse n’umwe mu bayobozi bamaze igihe kirekire bakorera igihugu. Urupfu rwe rubaye nyuma y’amezi make arahiriye indi manda y’ubudepite, rusize abaturage ba Adjumani bategereje amatora cyangwa ubundi buryo buzakoreshwa kugira ngo haboneke uzamusimbura mu Nteko Ishinga Amategeko ya Uganda, nk’uko biteganywa n’amategeko y’icyo gihugu.

Ibitekerezo